تبلیغات
وبلاگ رسمی شركت پویا فرش تبریز - مدرسه ارك تبریز ، اولین مدرسه قالی بافی ایران

 نویسنده: امید بنام

داستان قالی ، داستان زندگی ، فرهنگ، اندیشه و هنر و آداب و رسوم ایرانی است. قالی چنان با زندگی مردم این مرز و بوم آمیخته است كه گویی حكایت تاریخ این مردم است. قالی بافی ایران در طول تاریخ، اصالت و ویژگی خاص خود را حفظ كرده است و ما نیز وارث این سرچشمه اصیل فرهنگی و هنری هستیم. همین امر احساس مسئولیتی به ما می‌دهد كه با تكیه بر آن در جهت شناخت و رشد آن تحقیق و پژوهشهای دامنه داری صورت دهیم.

اما مردم هنر دوست تبریز در امتداد آن همه عظمت و افتخار با تفكر مترقی فردی بنام حاج میرزا حسن خان خازن لشكر در حدود 121 سال پیش (1310هـ.ق) اقدام به برپایی اولین مدرسه قالی بافی ایران و بلكه جهان كردند.

در كتاب مشاهیر آذربایجان  (جلد دوم) به قلم شاد روان استاد صمد سرداری‌نیا می‌خوانیم:حاج میرزا حسن خان خازن لشكر فرزند سلمان محتمد السلطان تبریزی، یكی از مردان خیر و روشنفكر تبریز در عصر ناصری  است این رجل خدمتگزار به ویژه در زمینه فرهنگی، خدمات گرانقدری انجام داده است وی نخستین  كتابخانه عمومی ایران را در تبریز بنیان گذاشته و كتابهای متعددی را چاپ و در دسترس عموم قرار داده است.
این مرد دور اندیش با تاسیس مدرسه ارك نه تنها امكان تحصیل رایگان برای كودكان بی‌چیز و بی‌سرپرست را فراهم كرد بلكه در آن روزگار، در نظر داشته است، مدرسه حرفه‌ای دایر كند تا دانش آموزان ضمن ادامه تحصیل، با صنایع مختلف آشنائی پیدا كنند تا بتوانند در رشد و پیشرفت صنعت كشور، نقشی را ایفا كنند. این شخصیت فرهنگ دوست، با ایجاد دستگاه قالیبافی در مدرسه، امكان یادگیری این فن هنرمندانه را برای محصلین فقیر فراهم می‌آورد.
محمد علی صفوت نیز می‌نویسد: «خازن لشكر در كنار همان مسجد خانه‌ای ساخته و آنجا را به كتابخانه و قرائتخانه عمومی تخصیص داد و این دارالادب به دستیاری و سرپرستی مرحوم میرزا محمدحسین شریعتمدار كه فاضلی متبحر بود دایر شد» (1)
حاج میرزا  حسن خان خازن لشكر، قبل از تاسیس نخستین كتابخانه عمومی ایران در تبریز، مدرسه‌ای  به سبك نوین به نام «مدرسه ارك» دایر كرده بود كه گام موثری در جهت پیشبرد فرهنگ این سرزمین بود به ویژه آن كه دهها تن از كودكان فقیر و بی‌چیز به طور رایگان در آن جا درس می‌خواندند. حسین امید می‌نویسد:
« ازمكاتب عمده‌ای كه قبل از مشروطیت دایر بوده و با اصول جدید در آنها تدریس می‌شد، مكتبی است كه به نام مدرسه ارك موسوم بوده است این مكتبخانه در مسجدی جنب ارك علیشاهی (از بناهای تاریخی تبریز) دایر بود. چیزی كه این مكتب را از سایر مكاتب متمایز ساخته، دو چیز است: اول آن كه این مكتب، از طرف حاج میرزا حسن خان خازن لشكر كه در آن موقع رئیس مجلس محاكمات عسكریه آذربایجان و همچنین رئیس مخزن نظامی بود دایر گشته و تحصیل اطفال در آنجا مجانی بود و مرحوم خازن لشكر مخارج تحصیلی آنها را می‌پرداخت وحتی به اطفال لباس مجانی نیز می‌داد.
شاگردان در مسجد روی تشكجه می‌نشستند  و به تحصیل می‌پرداختند،  مدیریت این مكتب را خازن لشكر به حاج میرزا محمد حسین شریعتمدار سپرده بود كه شخص دانشمندی بود. دوم این كه طرز تحصیل در این مدرسه تقریبا با اصول جدید انجام می‌گردید و مانند سایر مكاتب نبود. در این مدرسه قرآن تدریس می‌شد و شاگردان بزرگ، علوم صرف و  نحو و كتب قرائت فارسی و عربی تحصیل می‌نمودند.
 تاریخ تاسیس این مكتب بسیار قدیمی است و در سال 1310 قمری این مكتب به نام  مدرسه ارك دایر بوده است » . (2)
 بنابه نوشته صفوت: « لباس متحد الشكل اطفال و لوازم تحصیل و تحریر و حقوق مدیر و معلمان به عهده موسس آن آموزشگاه بود. گاه گاه به محصلینی كه فقیر بودند كمك خرج هم می‌داد... روزهای جمعه در منزل خود (محله ششگلان، همسایگی مرحوم مرتضوی» روضه خوانی داشت. مدیر دبستان موظف بود كه شاگردان را غالب هفته‌ها به مجلس روضه خوانی آورد، موقع برگشتن به آنها انعام می‌كرد.» (3)
 روزنامه ناصری، از جریان امتحان شاگردان این مكتب در روز 14 جمادی الاول1313 گزارشی بدین شرح درج كرده است:
«شماره‌های پیش اشارت رفته بود كه حاج میرزا حسن خان خازن لشكر، مكتب احسانی در دارالسلطنه بنا كرده و اطفال فقرا را در آن جمع نموده ، مشغول تربیت آنها هستند... روز... شاگردان آن مكتب را برای امتحان، دعوت به باغ خودشان نموده با حضور جناب ... حاج میرزا محمدحسین شریعتمدار سلمه الله تعالی و چند نفر دیگر از اجله علما و اعاظم تجار رسیدگی بر مراتب ترقیات آنها نموده، مورد كمال تحسین شده‌اند. وبانی معظم له محض تشویق شاگردان به هر یك از ایشان یك دست لباس مزین از پارچه خوبی هم رنگ بذل و عطا كرده...» (4)
در شماره 45 سال بیستم (16 ذیقعده 1311) روزنامه اختر نیز درباره این مدرسه این اطلاعات به چشم می‌خورد: «... از قرای كه آگاهی حاصل نمودیم مكتبی كه جناب... خازن لشكر باز كرده،  قریب به شصت نفر از ایتام و فقرا در آن جا مشغول تحصیلند، تمامی مخارج این مكتب، حتی لباس شاگردان كه سالیانه دو دست باشد، به عهده جناب مشارالیه بوده،  وضع تدریس و تعلیم  نیز نهایت نظم را داشته، در هر دو سه ماه نیز شاگردان با حضور مردمان بافضل و دانش به معرض امتحان آورده شده از مكتبات علمیه و تحصیل هر كدام آگاهی حاصل آمده، مستعدان و هوشیاران آنان مورد لطف و نوازش می‌شوند تا دیگران هم به تحصیل سعی و دقت نمایند.
بالاتر از این‌ها، تصور ثانوی جناب خازن لشكر بهتر و سودمندتر است كه خیال داشته‌اند مكتب صنایعی متمم باز نمایند كه هر یك از اطفال پس از فارغ التحصیلی كه مختصری در خواندن و نوشتن و حساب ملكه حاصل نمود، بدان جا رفته از صنعت آهنگری و نجاری و ریخته‌گری، قالی بافی و غیره كه در قورخانه مباركه لازم است هر كدام را كه طفل به ظرافت طبع خود اختیار نماید بدان مداومت نموده، هم خود مدار معاشی داشته باشد و هم به كار دولت بیایند...»
زنده یاد خازن لشكر نه تنها برای تدریس رشته‌های صنعتی برای دانش آموزان مدرسه‌اش، برنامه داشت بلكه بنا به نوشته روزنامه ناصری (سال دوم شماره 25 ، اول جمادی الثانی 1313):«... در این روزها حاجی خازن لشكر قرار داده‌اند كه با دستگاه قالیبافی و یك استاد ماهر به مكتب احسانی آورده، اطفال فقرا را كه نصف روزشان صرف درس و مشق است، نصف دیگر را هم صرف یاد گرفتن این صنعت عالی كه مخصوص به ایران و ایرانیان است بنمایند. الحق این نوع اعمال خیریه اسباب ترقی دولت و ملت خواهد بود...» (5)
محمدعلی صفوت  درباره فرجام صاحب ترجمه و تاسیسات فرهنگی او می‌نویسد:
«در سال 1313 هـ.ق با ترفیع مقام به پایتخت احضار شد. در آن سفر،  از منزل قره‌چمن در حوالی تبریز با مرحوم پدرم همراه و هم منزل آن رادمرد بودیم... در همان سال در تهران، زندگی را بدرود گفت.  سپس تشكیلات فرهنگی آن مرحوم دچار فترت و انحلال شد. خانه‌ای  را كه كتابخانه بود در زمان ما به یكی از افسران فروختند اكنون در خیابان پهلوی (امام خمینی فعلی) تبریز مغازه سنگی ساخته شده». (6)
 خبر درگذشت حاج میرزا حسن خان خازن لشكر تحت عنوان «تاسّف» در شماره 26 سال دوم  روزنامه ناصری كه روز جمعه 21 رمضان 1313 هـ.ق /6 مارس 1896 میلادی منتشر شده  درج گردیده است.
 این نوشته كه تاسف عمیق مردم تبریز از فقدان آن مرد خیر در آن منعكس گردیده بدین شرح است:
 «حاج میرزا حسن خان خازن لشكر رئیس مخزن و قورخانه آذربایجان  كه چندی پیش عازم دارالخلافه طهران گردیده و موقتا در آنجا اقامت داشتند از قرار خبر تلگرافی كه به تبریز رسیده روز پنج شنبه (12) شهر رمضان المبارك فجاه به رحمت ایزدی واصل و به حیات ابدی نایل گشته‌اند.
 الحق مرحوم معزی الیه گذشته از تدین و زهد و تقوی وجودشان برای ابنای وطن مغتنم بودی، بسی آثار خیریه كه از وجود ایشان  در این شهر و دیار به یادگار ماند و حقیقتا توان گفت كه وجودشان منحصر به فرد و در مراتب خیر خواهی ابنای وطن و حسن رفتار شبه و نظیر نداشتند.
 از خبر رحلت ایشان، اهل شهر را نوعی ملال و كدر حاصل آمد كه گوئی پدرشان رخت  بدان جهان كشید. ولی آثار خیریه كه از ایشان به یادگار است همه وقت  موجب تذكار و از عقبش ذكر خیر زنده كند نام را.  از خداوند سائلیم كه روح پرفتوح آن مرحوم را مهبط انوار خود فرموده و غریق بحر غفران فرمایاد.»
پیكر پاك او را در آرامگاه اختصاصی وی در قم در حرم معصومه دفن می‌كنند بعدها در نوسازی آن اماكن بر اثر تعویض آرامگاه اختصاصی از بین رفته، ولی هم اكنون سنگ مزارش باقی است و نشانگر آرمیدن آن زنده نام در آن نقطه از حرم می‌باشد.
 از وی دو فرزند، هر دو پسر به نامهای محمدعلی و محمدحسین باقی مانده بود پس از درگذشت پدرشان لقب و شغل او را به پسرش محمدعلی می‌دهند و او كه تا سال 1305 شمسی زنده بود با لقب خازن لشكر شناخته می‌شد. طاهرزاده بهزاد، در كتاب خود در دو جا  از نقش مثبت او یاد می‌كند و معلوم می‌شود كه وی در درگیری‌های مشروطیت، همگام با آزادیخواهان بوده و با آنان همكاری داشته است.
این اقدام مبتكرانه مرحوم خازن لشكر، در سال 1310 هـ.ق دارای اهمیت بسیار ارزنده‌ای است. این كه در حال حاضر نیز یكی از نارسائی‌های مهم برنامه آموزش و پرورش ایران، پشت میز نشین تربیت كردن آن است. به طوری كه تعداد كثیری از فارغ التحصیلان مدارس و حتی دانشگاهها به غیر از كار و پشت میز نشستن كار دیگری بلد نیستند و این نقصان لطمه بزرگی به نیروی انسانی فعال كشور محسوب می‌شود.
 روانشاد خازن لشكر ، در بیش از یك قرن پیش، به این فكر افتاد كه دانش آموزان تبریزی، ضمن یادگیری دروس مدرسه، در یكی از رشته‌های فنی نیز آموزش لازم را دیده و در سازندگی و پیشرفت میهنشان شركت فعال داشته باشند.
ولی جای افسوس دارد كه هم اكنون جای یك هنرستان قالی در تبریز خالیست! این خاندان هنگام گرفتن شناسنامه، به احترام مرحوم حاج میرزا حسن خان خازن لشكر، نام خانوادگی «خازن» را بر می‌گزینند. در سال 1382 مرحوم زنده یاد سیف اله خازن از نوادگان خازن لشكر با اهدای 162 برگ از تصاویر و اسناد این خاندان به موزه اسنادملی ، سبب ساز شناسایی هر چه بیشتر اقدامات فرهنگی خازن لشكر شد.

منابع و ماخذ :
1ـ  صفوت_ پیشین _ص 70 و 19
2ـ  امید_ پیشین _ (ج1)_ ص75 و74
3ـ  صفوت_ پیشین _ص 20 و 19
4ـ  رئیس نیا_ ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم (ج2)_ ص928
5 ـ  رئیس نیا_ ایران و عثمانی در آستانه قرن بیستم (ج2)_ ص928
 6 ـ صفوت_ پیشین ص 20




طبقه بندی: مقدمه،
برچسب ها: مدرسه قالی بافی،

تاریخ : پنجشنبه 28 بهمن 1389 | 11:07 ب.ظ | نویسنده : روابط عمومی پویا فرش | نظرات
.: Weblog Themes By SlideTheme :.