تبلیغات
وبلاگ رسمی شركت پویا فرش تبریز - ریشه شناسی كلمه قالی

 

هنر قالیبافى از اصیل‏ترین هنرهاى اقوام و ملل ، هم عمر هویت و داراى سابقه‏اى بسیار طولانى در آذربایجان است. قالی و آذربایجانی محصولی چند بعدی است و دارای جنبه های هنری، اجتماعی، اقتصادی و تكنیكی بسیار می باشد. قالی ارتباطی نزدیك با سنن و شیوه زندگی، فرهنگ، ادب، روحیات، خلاقیت و تاریخ انسان  دارد. اقوام، ایلات، زنان و دختران، هنرمندان و دولتهای آذربایجانی همه نقشی بسیار مهم در حفظ ، توسعه، ترویج و تكمیل این سنت اصیل، رنگارنگ و سحرآمیز داشته اند. قالی زنده ترین هنر ملی آذربایجان، دریچه‌ای بسیارغنی به سوی هنر و زیبائی شناسی  و هویت ملی است. 

 در زیر به ریشه شناسی كلمه قالی  اشاره میشود :

 قالێ Qalı
 قالی (Khali, Hali, Qali, Ghali) كلمه ای تركی است. فرم اولیه و قدیمی آن، قالینگQalıñ ، قالینغوQalıñu  ویا قالیم Qalım، قالین  Qalınمی باشد كه از تركیب بن مصدری قالماق Qalmaq به معنی ماندن و باقی ماندن به علاه پسوند اسم ساز از فعل –ین-in  حاصل شده است (مانند بیچینBiçin  از مصدر بیچمكBiçmək  به معنی دروكردن، اكینƏkin  از مصدر اكمكƏkmək  به معنی كاشتن، پیتینPitin  به معنی صفحه از مصدر پیتیمكPitimək  به معنی نگاشتن، یایینYayın  از مصدر یایماقYaymaq  به معنی منتشر كردن، و ...). قالین در زبان و لهجه های تركی دارای این فرمها است: قالینQalın  (تركی باستان (اورخون، اویغوری باستان)، قاراخانی، تركی میان��، تركی آزربایجان، تاتاری، نوقای، كومیق، باشقیری، بالكاری، ازبكی، قاراچای، اویغوری)؛ قالینقQalıñ  (تركی میانه، قاراخانی، تركمنی، قزاقی، قاراقالپاق)، قالانQalan  (اویغوری قدیم)، كالینKalın  (تركی تركیه، گاگاووزی، تاتاری)، كالینقKalıñ  (قیرقیزی، آلتائی)، كالیمKalım  (آلتائی)، قلینقQəliñ  (ازبكی)، قئلینQelin  (اویغوری)، خالینXalın  (خاكاسی)، كیلینKilin  (تووا، توفالار، تووین)، خیلینXılın  (تویبال)، خیلینقXınlıq  (تووا، توفالار)، خیلیمXılım  (توفالار)، خولینXulın  (چوواشی)، خالینقXalıñ  (یاكوتی)، خالیمXalım  (خاكاسی، یاكوتی)، قالیمQalım  (یاكوت، تووا، باشقیرد، نوقای، تاتار، كومیق)؛ خولامXulam ،Holâm ، خولانXulan ، Xolân، خولیمXulım  (چوواشی). این كلمه به شكل غالین به زبان عربی وارد شده است. 

 در تركی قدیم به قالی، تولوغ یاذیم Tülüğ Yađım نیز گفته شده است. فرم تركی باستان یاذیمYađım  به معنی گستران از مصدر یاذماقYađmaq  (فرم اولیه مصدر امروزی یایماقYaymaq  به معنی گستردن) است. تبدیل "ذĐ " به "یY " در نمونه دیگر كئذیمKeđim  به كئجیمKecim  (فرم اولیه كلمه جیجیم) نیز دیده ��ی شود. تولوغTülüğ  فرم قدیمی كلمه تویلوTüylü –توكلوTüklü  به معنی مودار است. (این كلمه غیر از تولوغTuluğ  و یا تولومTulum  به معنی كیسه ای یكپارچه از پوست حیوانات كه در قدیم تركان از آن برای نگهداری خوراك و نوشاك خویش مانند پنیر و دوشاب و ... استفاده می كردند است). 

 در ریشه شناسی كلمه تركی قالی و فرم اولیه آن قالین دو نگرش عمده وجود دارد:
 - نگرش اول كه نگرش غالب صاحبنظران میباشد كلمه قالی را محرف قالینگQalıñ ، قالینغوQalıñu  می داند. همانگونه كه در دیوان لغات الترك نیز آمده در آغاز در تركی قدیم و در فرهنگ اقوام باستانی ترك قالینگ Qalıñ به معنی پیشینه مهریه و كابین ویا جهیزیه ای بود كه داماد به عروس خود هدیه (آرماغانArmağan ) می كرد. این هدیه ها جزء اشیائی بودند كه در خانه عروس باقی میماندند (آغیرلیقAğırlıq ). با مرور زمان و با تحدید معنی، از قالینگ مشخصا فرشهائی كه هنگام ازدواج یك دختر به همراه او باقی خواهند ماند درك شده است. امروز نیز در میان ملل ترك از قالین همین معنی مستفاد میشود. كلمه قالینگ علاوه بر قالیهای جهیزیه عروس - همانگونه كه در سنگ نوشته های اورخون نیز آمده - معانی ��یگری مانند بدل، مال، ثروت، دارائی، مایملك، هزینه، فایده، هوده و بهره هم داشته است. (در زبان مونقولی قالان به معنی مالیات و هزینه است). فرم قدیمی قالین در ادبیات كلاسیك فارسی نیز انعكاس خود را یافته است: بوریای خود به قالینش مده × بیدق خود را به فرزینش مده - اقبال (بیدق نیز كلمه ای تركی است).

 - نظریه دوم ریشه كلمه قالی را از قالین  Qalınتركی، و مطابق با معنی ای كه در سنگ نوشته های اورخون نیز بكار رفته به معنی ضخیم، مقاوم، پایدار، قوی، انبوه و متعدد می داند. بنا به این  نگرش قالی به سبب ضخامت و سنگینی در جای خود باقی مانده جمع نمیشود و نسبت به جیجیم (جاجیم) و كیلیم (گلیم) كه به راحتی جمع می شوند از پایداری و مكانت بهتری برخوردار است. اینگونه نامگذاری اشیا و حیوانات در زبان تركی مرسوم است. چنانچه در ریشه شناسی تركی كلمه گالش-قالُش (نوعی پاپوش، در بعضی از لهجه های تركی به صورت كالاشKalaş  تلفظ میشود) فرم اصلی آن از سوی عده ای به شكل قالیش Qalış تثبیت و به معنی نوعی كفش كه برخلاف دیگر پاپوش ها از پا درنمی آید معنی شده است. (قال.Qal +-ایش-ış  (پسوند)= ماندنی). نیز در زبان تركی به روشی مشابه پرنده فاخته، به مناسبت پرپشتی پرهایش قالینجا Qalınca (قالینQalın +-جا-ca  (پسوند)= قالنجه) نام گرفته است. 

 فرم قالیم Qalım:
این فرم محرف فرم قالینQalın  ویا قالینگQalıñ  (ویا برعكس) و یا مستقیما ساخته شده از بن مصدری قالQal  به علاوه پسوند اسم ساز –یمim  است. تبدیل حروف "نN " و "نگ Ñ" به حرف "مM " در بسیاری از لهجه های تركی دیده میشود. چنانچه قورشونQurşun  به قورشومQurşum  (در لهجه های بالكان)، سانSan  به سومSum  (چوواشی) و سامSzám  (در مجاری)، قارینQarın  به خیرامXırâm  (چوواشی)، كورئمKorem  (تركی بلغاری دانوب)، یونYün  به یومYüm  (سویوت)،... تبدیل شده است. در میان زبانشناسان بر سر این موضوع كه در پدیده فوق كدام یك از دو فرم "نN " و "مM "، اولیه و كدام ثانوی است اتفاق نظر وجود ندارد. این احتمال نیز وجود دارد كه فرم قالیمQalım  از اضافه نمودن پسوند اسم ساز از فعل –یم-im  به بن مصدری قال.Qal ، (مانند نمونه های كیلیمKilim ، جیجیمCicim ، گیییم Giyim، سیریم Sırım و قوشامQuşam ) ساخته شده باشد. 

 ریشه یابی های نادرست:
 برخی از منابع به نیت پیدا نمودن ریشه یابی غیرتركی برای قالی، آنرا محرف نام شهری گویا ارمنی نشین به اسم "گرین كهله" دانسته اند. برخی نیز كلمه قالی را به شكل قال.Qal +-ی-ı  به معنی ماندنی تقطیع نموده اند كه هر دو نادرست است. كلمه قالی امروزین شكل اصلی و اولیه كلمه نبوده مخفف قالینگ-قالینغو ویا قالین-قالیم تركی قدیم و باستان است. این فرم تخفیفی در زبانهای تركی معاصر علاوه بر قالیQalı ، به اشكال خالیXalı  (آزربایجان)، هالیHalı  (تركیه)، كالیKalı  (قیرقیزستان) و ... تلفظ میشود. (در تركی قاراچای خالیXalı  به معنی نخ است. احتمال این كلمه محرف قیلQıl  تركی است)

برگرفته شده از پورتال اتحادیه قالی بافی تبریز




طبقه بندی: مقدمه،
برچسب ها: قالی،

تاریخ : شنبه 22 آبان 1389 | 11:02 ب.ظ | نویسنده : روابط عمومی پویا فرش | نظرات
.: Weblog Themes By SlideTheme :.